درمان شناختي-رفتاري
رويارويي(واقعي، تجسمي)
توجه گرداني
الگو پذيري
فن ايفاي نقش
فن شمارش افكار
آرامش دهي
فن پيكان رو به پايين
حساسيت زدايي منظم
تصوير سازي ذهني
بازسازي شناختي
تصويرسازي ذهني
قاب گيري مجدد
ايمن سازي دربرابر استرس
توقف فكر
حساسيت زدائي منظم
اولين بار توسط ولپي و لالازاروس در اوايل سال ١٩۵٠ در آفريقاي جنوبي در زمينه روان نژندي هاي تجربي (آزمايشگاهي) مورد استفاده قرار گرفت.
اين روش، همراه با آرميدگي عميق و تصويرسازي ذهني براي كاهش اضطراب استفاده مي شود.
دراين روش درماني مراجع گام به گام سلسله مراتبي از تصويرهاي ذهني را طي مي كند.ابتدا از موقعيتي استفاده مي شود كه سطح پاييني از اضطراب را در فرد ايجاد مي كند. سپس مراجع، صحنه اضطراب آورتر را تجسم مي كند و همزمان با آن از فنون آرميدگي نيز استفاده مي شود، تا آنكه او بتواند، بدون اضطراب صحنه را تجسم كند. و در نهايت بعد از گذراندن مراحلي باتمرين و آموزش آرميدگي، باصحنه اضطراب آور اصلي روبرو مي شود، تا اينكه بتواند به صحنه ها بدون اضطراب فكر كند و تجسم نمايد.
تصوير سازي ذهني
اين روش بر تصاوير ذهني آشكاراز تجربه ها و رخدادهاي زندگي فرد درگذشته ، حال و آينده تاكيد مي كند .
( با اين روش مشكل شناسائي و فرآيند درمان ارائه مي شود)
تصوير سازي عاطفي (هيجاني ) در بر گيرنده تصوير سازي عاطفي موقعيت يا رفتار واقعي .
فرد عاطفه و احساس را همراه تصور خاص و هيجان ناشي از آن به مراجع تاكيد مي كند و برتصاوير و تجسم هاي امن مثبت به عنوان راهبردي براي پيشگيري ازاضطراب استفاده كند .
بازسازي شناختي
به فرد مي آموزد، اعمال مثبت و رشد يابنده را جايگزين شناخت هاي منفي خود كند.
فري من و همكارانش بازسازي شناختي را به ۶ گام براي درمانگران تقسيم مي كند:
.١- روش يا فن براي مراجع بطور كلامي با توجه به دلايل منطقي تشريح شود
٢-افكار مراجع را در موقعيت هاي مشكل آفرين شناسائي شود .
٣- افكار سازگارنه مثبت تمرين شود .
۴-فاصله گيري از افكار منفي.
۵- معرفي خود گوئي مثبت همراه تمرين آن .
۶- پيگيري وضعيت درمان مراجع و انجام اين تمرين ها در طي دوره .
نقش درمانگربيشتر به صورت مشورت كننده ، ناظر ، مربي و تسهيل گر است .
قاب گيري مجدد
منظور از قاب گيري يا شكل دهي مجدد، رد نگرش مراجع نسبت به دنيا نيست بلكه آشناكردن او با ديد وسيعتري از جهان است.
اينكه به مراجع بگوييم:«آنقدرها هم كه تو فكر مي كني، اوضاع خراب نيست، راحت باش»، كاملا بيهوده خواهد بود بويژه هنگامي كه مراجع دنيا را از ديد منفي مي بيند.
ايمن سازي در برابر استرس
فرآيندي كه هرمراجع از مهارتهاي جسماني و شناخت بر اي
سازگاري با موقعيت هاي استرس زا در آينده استفاده مي كند.
ميچن بام ١٩٩٣ رويكرد ٣ مرحله اي براي مداخله ها پيشنهاد كرد :
١- شناسائي ماهيت استرس و اثرات آن بر رفتار فرد .
٢- آموزش مهارت سازگاري به مراجع.
٣- ايمن سازي فرد در مقابل موقعيتهاي استرس زا .
(يعني به مراجع فرصت دهيم در حين انجام از روشهاي ارزيابي جديد استفاده نمائيد )
توقف فكر :
براي كنترل افكار و تصورهاي نا كار آمد و مخرب مراجع استفاده مي شود .
و به دو صورت ( ناگهاني و هدفمند ) د ر پي حذف افكار منفي و نا كار آمد انجام مي شود.
در نخستين جلسه، روشي نمايش داده مي شود تا مراجع متوجه شود كه مي توان به سرعت افكا وسواسي را كنار گذاشت.
درمانگر مي گويد:“از شما مي خواهم كه آرام تكيه بدهيد و چشمهايتان را ببنديد.صحنه اي را شرح مي دهم و بعد شما فكر وسواسي خود را توضيح دهيد.به محض آن كه فكر وسواسي پيدا كرديد دست خود بلند كنيد-حتي اگر در حين توصيف صحنه،آن فكر پيش بيايد.سعي نكنيد كه وارد جزئيات اين فكر شويد.يادتان باشد به محض آن كه اين فكر آغاز شد، دستان را بلند كنيد.حالا تكيه بدهيد و چشمهايتان را ببنديد.
آن گاه درمانگر يك صحنه را توصيف مي كند و به محض آن كه مراجع دستش را بلند كرد،درمانگر با صداي بسيار بلند مي گويد:« بس كن» و بعد از مراجع مي پرسد چه اتفاقي رخ داد، بايد فكر وسواسي ناپديد شده باشد.درمانگر مگويد چون «بس كن» را با صداي بلند در جمع نمي توان ادا كرد. اما مي توان به تدريج،كلمه «بس كن» را با توقف فكر در ارتباط قرار داد. اين روش بوسيله درمانگر چند بار تكرار مي شود
تكنيك رويارويي
بيشتر درباره ي هراسهاي ساده، هراس اجتماعي، و بيرون هراسي استفاده مي شود.
رويارويي به روبرو شدن با چيزي تعريف مي شود كه به علت برانگيختن اضطراب ، مورد اجتناب قرار گرفته است.
براي رسيدن به نتيجه مطلوب، رويارويي بايد تدريجي، مكرر و طولاني باشد و كارهاي مورد تمرين به وضوح مشخص شده باشد.
تكنيك رويارويي به دو صورت انجام مي گيرد:
رويارويي واقعي
(برنامه درماني براي كساني كه مبتلا به عنكبوت هراسي يا جانور هراسي هستند).
رويارويي تجسمي
مواردي مانند صاعقه هراسي و يا پرواز هراسي،كه انجام رويارويي واقعي كار آساني نيست.
همانند رويارويي واقعي مرحله به مرحله صورت مي پذيرد
و در موارد ممكن ، آن دو بايد با هم تلفيق شوند.
تكنيك هاي توجه گرداني
تمركز بر روي يك شيء:
مي توان به مراجعان ياد داد كه توجه خود را بر روي يك شيء متمركز سازند و يا جزئيات هرچه بيشترآن براي خود توضيح دهند.
سوالهايي كه مي توان استفاده كرد:
آن شيء دقيقا كجاست؟اندازه اش چقدر است؟ چه رنگي است؟
از چه چيزي ساخته شده است؟چند تا از آن شيء وجود دارد؟
به چه درد مي خورد؟ و....
آگاهي حسي
به مراجعان ياد داده مي شود كه محيط اطراف خود را به عنوان يك كل ،مورد توجه قرار دهند و از حس بينايي، شنوايي، چشايي، بساوايي و بويايي استفاده كنند.
اگر به اطراف خود نگاه كنيد دقيقا چه مي بينيد؟ ديگر چه مي بينيد؟ ديگر چه؟ چه مي شنويد؟در درون بدن خودتان؟در داخل اطاق؟ بيرون از اطاق؟ آيا بدن خودتان را روي صندلي لمس مي كنيد؟ آيا لباستان را بر تنتان احساس مي كنيد؟و....
تمرينهاي ذهني
بطور مثال:
هفت تا هفت تا از 1000 كم كردن و به پايين آمدن
يادآوري جانوراني كه نام شان با حرف خاصي از حروف الفبا آغاز مي شود .يا هر نوع فعاليت ذهني جالب
خاطرات و خيال پردازيهاي خوشايند
مي توان از خاطرات روشن و مشخص مربوط به حوادث لذت بخش گذشته (مثلا تعطيلات لذت بخش)
خيال پردازيها(اگر در قرعه كشي بانك برنده شويد، چه كار مي كنيد).
فعاليت هاي جالب
بهتر است كارهايي انتخاب شود كه ذهن و جسم را، به يك اندازه، مشغول كنند، مانند حل كردن جدول و پازل و بازي تنيس، يا گوش دادن به راديو در حال اطو كردن لباس.
شمارش افكار
هدف اين است كه مراجع هر چه بيشتر از افكار منفي، فاصله پيدا كند.
مثلا از طريق فشار دادن شمارشگر گلف و يا بافتني و يا گذاشتن علامتي روي كارت.
ايفاي نقش
بيشتر در درمان هراسهاي اجتماعي كاربرد دارند تا ساير هراسها و خود ايفاي نقش را مي توان نوعي رويارويي دانست. مثلا بيماري كه گفتن « نه » و يا ابراز رفتار جرأتمند، برايش دشوار است، مي تواند در نقش فردي جرأتمند، با درمانگر ايفاي نقش كند.
مي توان گفت: من رئيس مي شوم و شما نشان دهيد چطور از او مي خواهيد تغييراتي در برنامه كاري شما، بوجود آورد.
پيش ورزي
اين روشي در جهت آماده شدن براي رويارويي.
بسياري از مراجعان هراسي وقتي با اشياء و يا موقعيت هاي هراسناك روبه رو مي شوند احساس ركود مي كنند، و اين حالت آشفتگيهايي را ايجاد مي كند كه خود باعث افزايش اضطراب مي شود.
اما اگر مواد و اسباب مناسبي تهيه شوند، مانند تهيه سئوالاتي براي پرسيدن و يا موضوعاتي براي حرف زدن احتمال وقوع اين مشكلات را كمتر مي كند.
modelling الگو پذيري
در آن درمانگر در حضور مراجع نشان مي دهد كه چطور مي توان به يك شيئ ترسناك مانند مار يا لبه ساختماني بلند، نزديك شد..
در مورد اختلالات وسواسي:
كسي كه ترس از آلودگي با لوازم حمام داشت، چون فكر مي كرد ممكن است باعث ايجاد سرطان در او شوند، درمانگر از او خواست كه پشت دست خود را شامپو بزند.درمانگر ابتدا خود، مقداري شامپو به دست و صورت خود زد . و بعد ، مراجع مقدار كمي شامپو به دستش ماليد و موافقت كرد كه به مدت 3 ساعت دستش را نشويد.در سرتاسر جلسه مراجع مرتب مورد تشويق قرار مي گرفت.
Relaxationآرامش
آرامش پيشرونده (15 تا 20 ثانيه)
آرامش بدون تنش( 5 تا 7 دقيقه)
آرامش از طريق كنترل نشانه ها (2 تا 3 دقيقه)
آرامش افتراقي ( 60 تا 90 ثانيه)
آرامش سريع ( 20 تا 30 ثانيه)
فن پيكان رو به پايين
در اين فن، درمانگر به جاي آن كه با خودِ افكار به مقابله برخيزد، درصدد تشخيص اعتقاد وراي آن فكر مي آيد.
مي پرسد:« فرض كنيم كه درست باشد، برايتان چه معنايي دارد؟ آن وقت چه اتفاقي ممكن است بيفتد؟ دراين صورت چه چيز بدي اتفاق مي افتد؟
آن قدر تكرار مي شود تا امكان صورتبندي مساله اصلي فراهم آيد.
مثال: كل اگر طبيب بودي...
موقعيت:جلسه با بيماري كه در پايان جلسه،احساس بهتري گزارش نشد.
هيجانها: احساس گناه، اضطراب، افسردگي
افكار: جلسه وحشتناكي بود- به هيچ جا نرسيديم
فرض كنيد كه اين فكر درست باشد،ازنظر شما چه معنايي دارد؟
بيمار وضع بهتري پيدا نمي كند
فرض كنيم وضع بهتري نكند از نظر شما چه معنايي پيدا مي كند؟
اين كارم خوب نبوده است
وفرض كنيم كه كارتان خوب نبوده است،اين چه معنايي براي شما دارد؟
اينكه من درمانگر بدي هستم
فرض كنيم كه شما درمانگر بدي هستيد،بعد چي؟
دير يا زود همه چيز رو مي شود
منظورتان چيه كه همه چيز رو مي شود؟
همه مي فهمند كه من به هيچ دردي نمي خورم و همه از من نفرت پيدا مي كنند و معلوم مي شود كه موفقيت من تا كنون مبتني بر شيادي و يا كاملا شانسي بوده است
يعني:
براي آنكه خود را قبول داشته باشم و ديگران را وادار سازم كه مرا بپذيرند، بايد در تك تك كارهايي كه انجام مي دهم، موفق باشم.
منابع
1- رفتار درماني شناختي(راهنماي كاربردي در درمان اختلاهاي رواني) جلد 1 و 2
نويسنده: هاوتون، كرك،سالكووس كيس، كلارك
ترجمه: دكتر حبيب الله قاسم زاده
2- مشاوره و رواندرماني در توانبخشي معلولين(كاربرد نظريه ها)
تاليف و گردآوري:دكتر آناهيتا خدابخشي كولايي
/**/برچسب: ،